चेपाङ जाति र न्वागी पर्व

सिमान्तकृत जनजाति चेपाङहरुको प्रमुख र महत्वपूर्ण पर्व छोनाम न्वागी पर्वको बारेमा केहि लेखेर प्रकाशन गर्न सकेमा यस जातिको ऐतिहासिक साँस्कृतिक पक्षको उजागर हुने साथै केहि सुझाव भएमा संकलन गर्न सजिलो हुने ठानेर यो सानो लेख लेखेकाे छु।

नेपाल सरकारले सूचिकृत गरेको र आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानको सूचीमा रहेका ५९ आदिवासी जनजातिमध्ये चेपाङ एक जनजाति हो । प्रकृति पुजकको रुपमा चिनिने चेपाङ जनजातिको २२ नाले वंशावली रहेको पाईन्छ ।

वि सं २०६८ सालको जनगणना अनुसार मकवानपुर, चितवन, धादिङ, इलाम, झापा, मोरङ, सुनसरी, भोजपुर, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, सिन्धुली, बारा, पर्सा, ललितपुर, काठमाडौं, गोरखा, लमजुङ, तनहुँ, कास्की, गुल्मी, नवलपरासी, रुपन्देही, दाङ, बाँके र बर्दिया गरी २६ जिल्लामा बसोबास गरेका र ६८ हजार ३ सय ९९ जनसंख्या रहेको तथ्यांक छ ।

चेपाङ परापूर्व कालदेखि नै प्रकृतिलाई भगवान्को रुपमा पुज्दै आएका चेपाङ समुदायले राष्ट्रिय जनगणना २०७८ मा धर्ममा प्रकृति उल्लेख गर्ने भएका छन् ।

पछिल्ला दिनहरुमा कामको शिलशिलामा देशका विभिन्न भागमा पुगेका छन् भने आफ्नो व्यवहारिकता अनुसार अन्य जिल्लामा समेत पुगेर बसोबास गरेको पाईन्छ । पछिल्लो जनगणनाको तथ्यांकमा यो संख्या र बसोबास गर्ने स्थानमा बृद्धि भएको अनुमान छ ।

प्रकृतिको पूजारी चेपाङ समुदायले भूमिलाई महत्वपूर्ण मान्ने गर्दछन् । जन्म देखि मृत्युसम्मका सबै संस्कार भूमिसँगै सम्बन्धित रहेकोले साँस्कृतिक रुपमा प्रकृतिलाई बढी मान्ने गरेको पाइन्छ ।

उनीहरुको जनजीवन वनजङ्गल र जमिनसँग जोडिएका कारण यस जातिको बसोबास खासगरी वनजङ्गल नजिक, भिरालो परेको जमिनमा, खोला खोल्सी नजिक छरिएको पाइन्छ ।

परम्पारगत एकतले माटो र ढुंगाले बनेका, खरले छाएका घरमा बस्ने, लजालु स्वभावका, अन्य जातिसँग कमै घुलमिल हुने, शारीरिक रुपमा केहि होचा र बलियो मांसपेशी भएका चेपाङहरुको परम्परागत पहिचान हो ।

परम्परागत धर्म प्राकृतिक प्राकृतिक धर्म भएका चेपाङहरुको मुख्य बसोबास क्षेत्रमा च्यूरीको रुख हुन्छ । यसलाई उनीहरुले प्रमुख पहिचानको रुपमा लिने गर्दछन् ।

विकिपिडियाका अनुसार वि सं २०३४ सालको तत्कालीन राजाको भ्रमणपछि उनीहरूले आफ्नो जातीय नाम चेपाङबाट प्रजा बनाए । जुन बेलामा राजा वीरेन्द्रले अति नै गरिबीको कारण ‘प्रजा भन्नू’ भनी आदेश गरे । २०३४ सालदेखि प्रजा विकास कार्यक्रम लागू पनि गरियो । तर चेपाङ अगुवा तथा अधिकारकर्मीहरूले आफ्नो जातीय पहिचानलाई मेटाउन नचाहेकोले गर्दा पछि आएर ‘चेपाङ हौँ’ भनी अगाडि बढ्न थाले । चेपाङहरूको आफ्नै मातृभाषा छ । भाषा भोट बर्मेली परिवारसँग मिल्दोजुल्दो छ । आफ्नै भाषा भएपनि लिपि भने पाइएको छैन ।

यहाँ मैले सामान्य जानकारी दिन खोजेको यो जातिको पर्वको बारेमा हो । आफू सोही जाति अन्तर्गत पर्ने भएकोले पनि मैले यसबारेमा चासो राखेर केहि जानकारी दिने प्रयत्न गरेको छु । कतिपय विषयसँग पछिल्लो पुस्ता जानकार नहुँदा विस्तृतीकरणमा कमी हुन सक्दछ । विज्ञ पाठकवर्ग, अध्येता वा अनुसन्धानकर्ताहरुले चेपाङ समुदायको बारेमा अध्ययन अनुसन्धान गर्नुभएको भएमा आवश्यक र अपुग जानकारी दिएर चेपाङ जातिको इतिहासमा एउटा इटा थपिदिनुहुन म यसै लेख मार्फत आग्रह समेत गर्न चाहन्छु ।

यस समुदायको परम्परागत रुपमा मनाइने प्रमुख चाड छोनाम (न्वागी) पर्व हो । समुदायको रहनसहन, संस्कृति, अन्य जातजातिसँगको साईनो, विहेबारी आदि कारणले यस चाडलाई विभिन्न स्थानमा फरक फरक रुपमा मनाइने गरेको पनि पाइन्छ । समयक्रमसँगै संस्कृति परिस्कृत र परिमार्जन भएका पनि छन् । तर पनि परम्परागत रुपमा मनाइने यो चाडमा नयाँ अन्नबाली र फलफूल पाकेपछि यो पर्व मनाउने गरिन्छ ।

चेपाङ समुदायमा यो पर्व मनाउँदा तीज कटाउनु हुँदैन भन्ने केहि ठाउँको मान्यता छ भने कतै भदौ महिना कटाउनु हुँदैन भन्ने मान्यता अनुसार आ–आफ्नो क्षेत्रमा फरक फरक दिनमा समेत मनाउने गरेको मैले पाएको छु ।

यद्यपी २२ नाले वंशावली भएकोले केहि बर्ष यता भदौ महिनाको २२ गते यो चाड मनाउने गरेको पाइन्छ । यो दिनलाई राष्ट्रिय पर्वको रुपमा मनाइने भएकोले चेपाङ जातिको बाहुल्यता भएका जिल्लाहरुमा प्रदेश सरकारले सार्वजनिक विदा समेत दिने गरेको छ ।

जंगलमा रहेका गिठा, भ्याकुर र फलफूल खाएर जीवन धान्ने पुर्खा भएपनि अहिले सामान्य जीवनयापन गर्ने चेपाङ समुदायले परम्परागत धार्मिक तथा सांस्कृतिक रुपमा नयाँ फलफूल पाकेपछि पितृलाई नचढाई खाएमा विभिन्न रोगव्याधी लाग्ने मान्यता अनुसार यो पर्वलाई मनाउने गरेको पाइन्छ । नयाँ अन्न भित्रिएकोमा आफ्ना पितृलाई विधिपूर्वक पूजाआजा गर्दै चढाएर मात्र आफूले खाने पर्व नै न्वागी पर्व हो ।

नयाँ अन्न र फलफूल खानका लागि आफ्नै जातीको झाँक्रि (कतै पान्दे र कतै पाण्डे)लाई घरमा बोलाएर रातभरी घरमा एकपाखे ढ्याँग्रो ठोकेर पितृपूजा गर्ने चलन छ । त्यसपछि विधिपूर्वक पितृलाई अन्न र फलफूल चढाएपछि खाने भएकोले पितृ मन्छाउने (पान्देइ घ्या सा) पनि भन्ने गरेको पाइन्छ । अग्रजहरुका अनुसार नयाँ अन्न खाने भएकोले पनि यसलाई छोनाम भनि सम्बोधन गरिएको हो ।

यस पर्वमा आफ्ना वारीमा पाके फलेका अन्न र फलफूल घिरौंला, चिचिण्डो, अदुवा, केरा, पिंडालु, निबुवा र घैया धान (सुख्खा ठाउँमा लगाएर भदौमा पाक्ने एक किसिमको धान, यद्यपी यो धान अहिले लोप भइसकेको छ।)

रातभर झाँक्रिले तन्त्रमन्त्र जपेर पितृलाई चढाउने गर्दछन् । पूजा विसर्जनमा विहानीपख झाँक्रिले चेपाङ जातिको देवता बोलाएर आयु भएकालाई राम्रोसँग बाँच्न देउ र आयु कम भएकालाई आयु बढाइदेउ भन्दै घरका सदस्यलाई घैया चामलको अक्षता (टिका) लगाईदिने गर्दछन् ।

आफूले कमाए फलाएको अन्नले बर्षभरी खान पुगोस भन्ने कामना पनि यसै अवसरमा गरिन्छ । यसरी न्वागी पर्वको टिका लगाएपछि भने घरमा सबै ईष्टमित्र, कुटुम्बलाई समेत सहभागी गराएर रमाईलो गर्दै कुखुरा काटेर भोज भतेरको साथै पाकेका फलफूल र कन्दमुल खुवाउने र नाचगान गर्ने चलन छ । अहिले यो चाड परिमार्जन हुँदै आएकोले केहि ठाउँमा सामूहि भोज खाने चलन पनि छ ।

पुख्र्यौली वा परम्परागत रुपमा कन्दमुल खाएर जीवन धान्ने लोपोन्मुख चेपाङहरुले यस दिनमा नयाँ खाएर मुख फेर्ने दिनको रुपमा यसलाई लिने भएपनि अहिले चेपाङहरु शिक्षित बनिसकेका छन् ।

न्वागी पर्व पितृपूजामा सिमित भयो भन्ने आवाज कहिंकतै नउठेका पनि होइनन् । त्यसैले विभिन्न ठाउँमा परम्परागत संस्कृति र चाडपर्वमा परिमार्जन र समयानुकुल बनाउँदै मनाउने गरेका छन् । तर चेपाङ जातिको संस्कृति र परम्परागत जीवनशैलीसँग जोडिएकोले यस चाड परम्परागत पक्षलाई संरक्षण गर्ने जिम्मा नवयुवाहरुमा आइपुगेको छ । आधुनिकतामा रमाउँदै परिमार्जन र परिस्कृत गर्ने नाउँमा परम्परागत ठेट साँस्कृतिक पक्ष मेटिन नदिन चेपाङ युवाहरु लाग्नुपर्ने हुन्छ ।

लेखक सबिना प्रजा नेपाल चेपाङ संघको केन्द्रिय सदस्य हुन ।