पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल : आजको सन्दर्भ

नेपालको समृद्धिको सपना जब आकाशमै फैलिन खोज्छ, तब पूर्वाधार निर्माणमा राष्ट्रको दृष्टिकोण, नीतिगत स्पष्टता, तथा पारदर्शिताको स्तर स्पष्ट देखिन्छ। यसैको एक जीवन्त उदाहरण बनेको छ पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल।

यो विमानस्थल केवल पूर्वाधारको दृष्टिले होइन, राष्ट्रिय सोचको परिक्षण पनि हो ।  पोखरा, नेपालको दोस्रो ठूलो पर्यटकीय केन्द्र, जहाँ अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रे, बेगनास, फेवाताल र विभिन्न जातियसंस्कृतिको सुगन्ध मिसिएको छ।

यहीँ छिनेडाँडामा निर्माण गरिएको पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (PRIA) नेपालकै एउटा बहुप्रतीक्षित पूर्वाधार थियो। ५० वर्षअघिदेखिको योजनालाई मूर्तरूप दिन २०७६ सालमा यसको निर्माण कार्य सुरु गरियो र २०२३ जनवरीमा उद्घाटन भयो। तर उद्घाटनपछिको एक वर्ष नपुग्दै यसले नेपाली जनतामा प्रश्नको चक्रव्यूह खडा गरिदिएको छ – “के यो विमानस्थल साँच्चिकै आवश्यक थियो, या कसैको स्वार्थ पूर्तिको माध्यम मात्र ?

आकांक्षाको संरचना

पोखरा, हिमालको काखमा अवस्थित शान्त र सौन्दर्यले भरिएको पर्यटकीय शहर। यहीँ चिनेडाँडामा २०० हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा फैलिएको यो विमानस्थल समुद्री सतहदेखि झन्डै ८०० मिटरको उचाइमा अवस्थित छ।
* धावनमार्ग: २५०० मिटर लम्बाइ र ४५ मिटर चौडाइ, ICAO 4D मापदण्ड अनुसार।
* टर्मिनल भवन: १४,००० वर्गमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको।
* पार्किङ र अन्य सहायक संरचना: ३०,००० वर्गमिटर क्षेत्रफलमा।
यस विमानस्थलको डिजाइन र निर्माण चीनको CAMC Engineering Company ले गरेको हो। Export-Import Bank of China बाट लिएको २१६ मिलियन अमेरिकी डलर बराबरको ऋणबाट यसको निर्माण सम्पन्न भएको हो।

सम्भावनाको प्रवेशद्वार

यो विमानस्थलले केवल गण्डकी प्रदेशकै होइन, समग्र पश्चिमाञ्चल नेपालको वैकल्पिक अन्तर्राष्ट्रिय प्रवेशद्वारको भूमिका निर्वाह गर्ने सम्भावना बोकेको छ। यसले विदेशी पर्यटक, विशेषगरी हिमाली क्षेत्रहरूतर्फ जान चाहनेहरूलाई सहजता दिन्छ।
* अन्नपूर्ण, धौलागिरी, मुस्ताङ जस्ता गन्तव्य नजिक।
* वैदेशिक रोजगारीमा गएका लाखौं नेपालीको घर फर्किने सहज मार्ग।
* काठमाडौंको चाप घटाउने विकल्प।

प्राविधिक दोष र संचालन चुनौती ,निर्माण सम्पन्न तर निष्क्रिय

सपना जति ठूलो, चुनौती त्यति नै गम्भीर समस्या भएको छ। उद्घाटन भएको डेढ वर्ष पुग्न लाग्दा समेत अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू दैनिक रूपमा सञ्चालन हुन सकेका छैनन्। केही साना चार्टर उडान र चीनबाटका दुई-तीन फ्लाइटहरू बाहेक यो विमानस्थल प्रयोगविहीन जस्तै छ।

केही प्रमुख समस्या:
* धावनमार्गमा चिरा: उद्घाटनको केही महिनामै रनवे चिरा पर्‍यो। यो कुनै साधारण कमजोरी होइन, गुणस्तरप्रतिको लापरवाहीको परिणाम हो।
* निकास प्रणाली असफल: नेपालको चेरापुन्जी भनेर चिनिने पोखरामा बर्षायाममा पानी जम्ने समस्या देखिन थालेको छ भने बिमनस्थलमा विद्युत आपूर्तिमा अस्थिरताका कारण अवतरण र उडानमा समस्या देखिएको छ।
* प्राविधिक मूल्यांकन बिना सञ्चालनमा ल्याइएको भन्ने आलोचना। बिमानस्थल मा जडान गरिएका कतिपय बिधुतिय सामाग्री कमसल गुणस्तरहीन भएकाले cctv , camera , cctv screen जस्ता र अन्न्य सामाग्री सन्चाल्न पुर्बनै बिग्रेको भन्ने सुन्नमा आएको छन ।
* यात्रु को लागि पानीबाट जोगिन छत र प्रतिक्षयालय छैनन भने बाहिर सौचालय समेतको समस्या रहेको गुनासो छ
* FIR अनुमति अभाव: भारतबाट Flight Information Region (FIR) अनुमति अझै प्राप्त नभएपछि अन्तर्राष्ट्रिय उडान नियमित सञ्चालनमा समस्या।अझै नियमित अन्तर्राष्ट्रिय सेवा सुरु हुन सकेको छैन।

* पुरानो पोखरा विमानस्थल (निर्मित: १९५८) एकाएक बन्द जस्तै, प्रयोगविहीन। त्यो विमानस्थललाई आन्तरिक उडानका लागि आधुनिक बनाउने सम्भावनालाई नजरअन्दाज गरिएको छ।
* अहिलेको संरचना सीमित उडानका लागि मात्र प्रयोग भइरेहँदा खर्च र घाटा बढ्दो छ।

भ्रष्टाचारको घनचक्कर : राष्ट्रिय सपना कि स्वार्थ ?
यो विमानस्थल अब पूर्वाधार मात्रै होइन, भ्रष्टाचारको एउटा दस्तावेज बन्न थालेको छ । निर्माणकार्य थाल्नु पुर्ब नै केही भ्रष्टाचार का घटना बजारमा र स्थानीय पत्रपत्रिकामा सुनिदै र छापिदै आएका थिए अहिले एउटा तथय बाहिरिए सङै त्यो छताछुल्ल भएको छ। यधपी अहिले सम्म कुनै ब्याक्ती विशेषको नाम भने सार्बजनिक भएको छैन ।

ऋण, ब्याज र भ्रष्टाचारको सन्देह
* पूर्वानुमानित लागत: ~२१ अर्ब नेपाली रुपैयाँ
* वास्तविक लागत: ~२७ अर्ब नाघेको अनुमान
* दैनिक ब्याज: करोडौं रुपैयाँको हाराहारीमा
* भ्रष्टाचारको आंशका: निर्माण ठेक्का प्रक्रिया, लागत फुलाउने, गुणस्तर परीक्षण नगर्ने, उपकरण खरिदमा अनियमितता आदि कुराले मिडिया र नागरिक सतर्कता समूहको ध्यान तानेको छ।
* नियामक निकायको निष्क्रियता: सार्वजनिक लेखा समिति, अख्तियार लगायतले छानबिन गरे पनि ठोस कारबाही नभएको अवस्थामा भ्रष्टाचारको जालो अझै खुल्न सकेको छैन।

प्रमुख आरोपहरू:
* लागतको पारदर्शिता अभाव: अनुमानित लागतभन्दा अर्बौं बढी खर्च देखिएको छ, हिसाब पारदर्शी छैन।
* भित्रभित्रै सिण्डिकेट: विमानस्थलको ठेक्कामा संलग्न राजनीतिक पहुँचवाला व्यापारीहरूको प्रभाव।
* सार्वजनिक लेखा समितिको निष्कर्ष: गम्भीर आर्थिक अनियमितता रहेको निष्कर्ष सार्वजनिक।
* CIAA को अनुसन्धानमा अवरोध: अख्तियारले मागेको कागजात नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले समयमै नपठाएको आरोप।

हामी सबैले गर्नुपर्ने कुरा:
* निरन्तर निगरानी: नागरिक समाज, पत्रकारिता, तथा जनप्रतिनिधिको सक्रियता।
* छानबिनमा सार्वजनिक सहभागिता: तथ्यहरू पारदर्शी बनाउन जनचासो अभिवृद्धि।
* राजनीतिक हस्तक्षेपविहीन प्रशासनिक कार्य: प्राविधिक मूल्यांकनमा राजनीति घुस्न नदिनु।

पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल नेपालले ‘समृद्धिको आकाश’ मा टेक्ने प्रयास हो। तर जब राष्ट्रको सपना व्यक्तिगत स्वार्थमा बन्धक बन्छ, तब पूर्वाधार असफल र जनता निराश हुन्छन्।यो लेख लेखिनुको उद्देश्य सरकार र सम्बन्धित निकायलाई दोष लगाउनु होइन, जनतामाझ तथ्य ल्याउनु, चेतना फैलाउनु, र राष्ट्रिय सम्पत्तिप्रतिको जिम्मेवारीलाई सम्बोधन गर्नु हो। यदि दोषी छन् भने—तिनीहरूलाई कारबाही गरिनुपर्छ, यदि निर्दोष छन् भने—तथ्य उजागर गरेर शंका हटाइनुपर्छ।
“जनताको करबाट बनेको पूर्वाधार, जनताकै सवालमा उत्तरदायी हुनुपर्छ।”

सडक कि आकाश ?

यदि पोखरा–काठमाडौं द्रुतमार्ग (Fast Track) निर्माण हुन्छ भने करिब १.५ देखि २.५ घण्टामा सडकबाटै राजधानी पुग्न सकिनेछ। यस्तो अवस्थामा ३–४ हजार रुपैयाँ तिरेर जहाज चढ्ने प्रेरणा घट्ने निश्चित छ। अझै पर्यटकका लागि छुट्टाछुट्टै डलर मा भाडा दर कायम छ। त्यस्ले गर्दा पनि पर्यटक काठमाडौ पोखरा हवाई यात्रा गर्न रुचाउदैनन ।

भारतीय पर्यटकहरू : जो पोखराको मुख्य पर्यटक हुन् तिनीहरू प्रायः आफ्नै सवारी साधनबाट यात्रा गर्न रुचाउँछन्।
यस सन्दर्भमा:
* भैरहवा–तानसेन–पोखरा सडक सुधारिएको भए नेपाली तथा भारतीय पर्यटकलाई सहज हुने थियो।
* पूर्वी तराई–चितवन–पोखरा–मुक्तिनाथ–कोरला मार्ग सुधार र प्रवर्द्धनले धार्मिक तथा साहसिक पर्यटकलाई तान्न सक्थ्यो।

पर्यटनको वर्तमान अवस्था र चुनौती

पोखरा नेपाली पर्यटनको केन्द्र हो, तर पछिल्लो समय पोखरामा पर्यटकको आगमन कम हुँदै गएको छ।
पोखरा एक समय बर्ष मा १० लाखभन्दा बढी पर्यटक आउने प्रमुख गन्तव्य थियो। तर पछिल्लो समय:
* कोरोना महामारीले असर पारेको पर्यटन अझै उकासिएको छैन।
* होटलहरूमा रिक्त कोठाहरू प्रसस्तै भेटिन्छ्न ।आन्तरिक पर्यटनमा पनि मन्दी छ।

* पर्यटकीय सेवा महँगो, स्तरीय कम भएको आरोप धेरैजसो पर्यटक ले लगाउ ए गरेका छन ।
* ट्राफिक, होटल, र ईकोटुरिज्मका नाममा अनियन्त्रित निर्माणले स्वाभाविक आकर्षण घट्दै गएको छ।
* बजारमा रोजगारी घट्दो छ।
* पोखरा विमानस्थलको प्रचार, प्याकेजिङ र कनेक्टिभिटी कमजोर छ।
* अन्तर्राष्ट्रिय सीधा हवाई सम्पर्क नभएको कारण धेरै पर्यटक काठमाडौंबाट पोखरा आउन धक मान्छन्।

वैकल्पिक योजना र प्रश्नहरू

* यदि पोखरा–काठमाडौं द्रुतमार्ग (फास्ट ट्रयाक) सम्पन्न हुन्छ भने के विमानस्थलको यति ठूलो आवश्यकता रहन्छ ?
* के पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि हवाई मार्गभन्दा सडक सञ्जाल विकास बढी उपयुक्त हुन्थ्यो ?
* के भैरहवा–पोखरा–चितवन–मुक्तिनाथ–कोरला सडक कोरिडोर सुधार गरेर भारतीय पर्यटकलाई लक्षित गर्न सकिने थिएन ?
* भारतीय पर्यटकहरू सडक मार्गमै बढी आकर्षित हुन्छन् – आफ्नै सवारी प्रयोग गरी आउने प्रवृत्ति छ। यसमा हवाई मार्गभन्दा सहज, सस्तो र अनुभूतिमूलक अनुभव पाइन्छ।
* पोखरा र पूर्वी तराई तथा पूर्वी भारत साथै बाङ्लादेशीय पर्यटकीय कनेक्टिभिटीलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हो कि ?

पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको अवधारणा रणनीतिक थिएन भन्न सकिन्न। तर यसको सञ्चालन, व्यावसायिक दृष्टिकोण, उडान अनुमतिमा कूटनीतिक कमजोरी, तथा विकल्पहरूप्रति गरिएको बेवास्ताले यो राष्ट्रिय सम्पत्ति अलपत्र पर्न थालेको छ। अब पनि ढिला भइसकेको छैन।
* पारदर्शिता ल्याइयोस्,
* ऋण संरचनाको पुनरावलोकन गरियोस्,
* सडक सञ्जालसँग विमानस्थलको समन्वय गरियोस्,
* प्रचार र प्याकेज सुधार गरियोस्,
* र यसलाई व्यवसायिक दृष्टिकोणबाट पुनः योजनाबद्ध गरियोस्।
यति गर्न सकियो भने यो विमानस्थल स्वप्न नभई सम्भावनाको आकास बन्न सक्छ।

“विमानस्थल बनाएर मात्र पुग्दैन, त्यसलाई चलाउने रणनीति, पारदर्शिता र दूरदृष्टि पनि आवश्यक हुन्छ।” पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल नेपालमा सम्भावनासँगै चुनौतीको प्रतीक बनेको छ। यसमा गम्भीर रणनीतिक चुक, योजनाको अस्पष्टता, पारदर्शिता अभाव, र अनुत्तरदायी नेतृत्वको छायाँ स्पष्ट देखिन्छ।
अब समय छ –
* प्रभावकारी अनुसन्धान र सार्वजनिक बहसको
* भ्रष्टाचारको यथोचित छानबिन र कारबाहीको
* पर्यटनको यथार्थ नक्सांकन गरेर पूर्वाधार पुनः मूल्याङ्कनको
* सडक सञ्जाल, आर्थिक व्यावसायिकता, र स्थानीय आवश्यकताका आधारमा पुनः निर्णयको ।

सरकार, स्थानीय प्रतिनिधि, नियामक निकाय, मिडिया र आम नागरिकको साझा कर्तव्य हो । सत्यको खोजी गर्नु। कुनै पनि पूर्वाधार राष्ट्रको सपना हो। सपना पुरा गर्ने नाममा जनताको कर, ऋण र भविष्य लुटिनु हुँदैन।यो लेख लेखिनुको उद्देश्य सरकार र सम्बन्धित निकायलाई दोष लगाउनु होइन, जनतामाझ तथ्य ल्याउनु, चेतना फैलाउनु, र राष्ट्रिय सम्पत्तिप्रतिको जिम्मेवारीलाई सम्बोधन गर्नु हो। यदि दोषी छन् भने—तिनीहरूलाई कारबाही गरिनुपर्छ, यदि निर्दोष छन् भने तथ्य उजागर गरेर शंका हटाइनुपर्छ।

लेखक परिचय
कृष्ण बहादुर क्षेत्री ‘उदय’
कृष्ण क्षेत्री ‘उदय’ समाजसेवी, लेखक तथा विचारक, शिक्षा, मानव अधिकार, सदाचार र सामाजिक चेतनाका क्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय छन् । ‘कसरी पढ्ने कसरी सिक्ने’ पुस्तकका लेखक। नेपालको राष्ट्रिय स्थरका धेरै संघ संस्था तथा पोखरा–स्याङ्जा क्षेत्रका विभिन्न सामाजिक संस्थामा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन् । भ्रष्टाचारविरोधी अभियान, ग्रामीण विकास र सकारात्मक सोचका पक्षधर छन्